Hai thuật ngữ này phân biệt hai cách nhìn ngôn ngữ: như một hệ thống đang hoạt động ở một thời điểm, hoặc như một thứ đang biến đổi qua thời gian. Chúng trả lời hai loại câu hỏi khác nhau.
- Nghiên cứu đồng đại xem ngôn ngữ như một hệ thống ở một thời điểm.
- Nghiên cứu lịch đại theo dõi ngôn ngữ biến đổi qua thời gian.
- Hai trục trả lời hai loại câu hỏi và không thay nhau được.
- Với người học, trục đồng đại quan trọng hơn nhưng trục lịch đại giải thích nhiều ngoại lệ.
Hai trục và câu hỏi chúng trả lời
Hai trục dưới đây nhìn cùng một ngôn ngữ theo hai cách. Trục thứ hai giải thích rất nhiều thứ mà trục thứ nhất chỉ ghi nhận: khi bạn hỏi vì sao một động từ lại bất quy tắc, câu trả lời gần như luôn nằm ở lịch sử chứ không nằm ở hệ thống hiện tại.
Vì sao trục lịch đại giải thích các ngoại lệ
Phần lớn bất quy tắc trong ngôn ngữ là dấu vết của những quy tắc cũ đã mất. Một động từ bất quy tắc thường từng tuân theo một quy tắc nào đó trong quá khứ, rồi quy tắc ấy biến mất trong khi động từ đó vẫn giữ hình thức cũ vì nó được dùng quá thường xuyên nên không bị cuốn theo. Điều này giải thích một quy luật mà người học có thể tận dụng: những từ bất quy tắc thường là những từ thông dụng nhất. Với người học, điều này có nghĩa là bạn không thể tránh chúng — nhưng cũng có nghĩa là số lượng chúng hữu hạn và bạn gặp chúng liên tục nên nhớ được nhanh.
Ý nghĩa với người học
Bốn điều dưới đây là ứng dụng thực tế. Điều thứ hai giúp bạn tiết kiệm thời gian: đừng đi tìm logic cho một bất quy tắc, vì nó thường không có logic trong hệ thống hiện tại — hãy học thuộc và đi tiếp.
Sai lầm thường gặp
- Cố tìm quy luật cho những bất quy tắc, vốn là dấu vết lịch sử.
- Học từ nguyên của từ thay vì học cách dùng hiện tại.
- Cho rằng ngôn ngữ ngày xưa đúng hơn ngôn ngữ hiện nay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao từ thông dụng lại hay bất quy tắc?
Vì chúng được dùng quá thường xuyên nên hình thức cũ được củng cố liên tục và không bị cuốn theo các thay đổi quy tắc. Từ ít dùng thì dễ bị điều chỉnh theo quy tắc chung hơn.
Học từ nguyên có giúp nhớ từ không?
Với một số người thì có vì nó tạo thêm liên kết, đặc biệt với từ vựng học thuật. Nhưng đừng để nó thay việc học cách dùng hiện tại, vì nghĩa có thể đã trôi dạt xa.
Ngôn ngữ ngày nay có kém đi so với ngày xưa không?
Ngôn ngữ thay đổi chứ không suy thoái — đây là quan điểm chung trong ngôn ngữ học. Mỗi thế hệ đều có người cho rằng ngôn ngữ đang xuống cấp, và điều đó lặp lại qua nhiều thế kỷ.
Trục lịch đại có ích gì với người học không?
Không cần thiết cho việc học nhưng nó giải thích được nhiều ngoại lệ và với nhiều người thì nó làm việc học thú vị hơn.