Có hai thái độ khác nhau với ngôn ngữ: một bên mô tả người ta thật sự nói thế nào, một bên quy định người ta nên nói thế nào. Hiểu khác biệt này giải thích nhiều tranh luận về ngôn ngữ mà bạn gặp.
- Cách tiếp cận mô tả ghi lại ngôn ngữ như nó được dùng thật.
- Cách tiếp cận quy định nêu ra chuẩn mực người ta nên theo.
- Ngôn ngữ học hiện đại chủ yếu theo hướng mô tả.
- Cả hai đều có chỗ đứng, và người học cần biết mình đang đọc loại nào.
Hai cách tiếp cận
Hai cách dưới đây trả lời hai câu hỏi khác nhau. Điểm dễ gây hiểu nhầm: cách tiếp cận mô tả không có nghĩa là mọi cách nói đều như nhau — nó chỉ có nghĩa là nhà nghiên cứu ghi lại thực tế trước khi đánh giá, và nhiều mô tả có ghi rõ cách nói nào được coi là chuẩn mực trong cộng đồng đó.
Vì sao ngôn ngữ học hiện đại theo hướng mô tả
Lý do nằm ở mục tiêu của nghiên cứu. Nếu muốn hiểu ngôn ngữ hoạt động thế nào, bạn phải quan sát nó như nó tồn tại chứ không như bạn muốn nó tồn tại — giống như nhà sinh học mô tả sinh vật chứ không phán xét chúng nên trông thế nào. Ngoài ra, lịch sử cho thấy nhiều cách nói từng bị coi là sai đã trở thành chuẩn mực sau vài thế hệ, và nhiều quy tắc từng được coi là bắt buộc hóa ra dựa trên cơ sở không vững. Điều này không có nghĩa là chuẩn mực vô nghĩa: trong giáo dục và trong văn bản chính thức, việc có một chuẩn chung rất cần thiết. Hai cách tiếp cận phục vụ hai mục đích khác nhau.
Ý nghĩa với người học
Bốn điều dưới đây có ý nghĩa thực tế. Điều thứ nhất tránh được bối rối phổ biến: khi bạn thấy một cách nói xuất hiện khắp nơi trong nội dung thật nhưng sách giáo khoa nói là sai, đó thường không phải mâu thuẫn mà là hai cách tiếp cận khác nhau.
Sai lầm thường gặp
- Coi mâu thuẫn giữa sách và thực tế là dấu hiệu một bên sai.
- Áp dụng chuẩn mực văn viết vào giao tiếp đời thường.
- Sửa cách nói của người bản ngữ dựa trên quy tắc trong sách.
Câu hỏi thường gặp
Vậy có đúng sai trong ngôn ngữ không?
Có, nhưng theo nghĩa phù hợp hay không phù hợp với bối cảnh chứ không theo nghĩa tuyệt đối. Một cách nói rất tự nhiên trong hội thoại có thể không phù hợp trong văn bản chính thức.
Nên học theo sách hay theo cách người ta nói thật?
Cả hai, cho hai mục đích khác nhau. Chuẩn mực cho văn bản trang trọng và cho các kỳ thi; cách nói thật cho giao tiếp hằng ngày.
Vì sao từ điển hiện đại không nói từ nào sai?
Vì chúng theo hướng mô tả, ghi lại cách từ được dùng thật. Nhiều từ điển vẫn dùng nhãn để cho biết một cách dùng bị coi là không chuẩn mực trong bối cảnh trang trọng.
Điều này có áp dụng cho tiếng Việt không?
Có, và các tranh luận về chuẩn mực tiếng Việt cũng nằm ở đúng ranh giới này. Đây là chủ đề có nhiều quan điểm khác nhau nên đáng đọc từ nhiều nguồn.