Mọi bản dịch đều nằm ở đâu đó giữa hai cực: bám sát hình thức của bản gốc, hoặc ưu tiên hiệu quả trong ngôn ngữ đích. Đây là một trong những chủ đề lâu đời nhất của lý thuyết dịch và nó vẫn được bàn tới ngày nay.
- Dịch sát ưu tiên giữ hình thức và cấu trúc của bản gốc.
- Dịch thoát ưu tiên hiệu quả và sự tự nhiên trong ngôn ngữ đích.
- Không có cách nào đúng tuyệt đối, lựa chọn phụ thuộc loại văn bản và mục đích.
- Mọi bản dịch đều là chuỗi quyết định giữa hai cực này.
Hai cách tiếp cận
Hai cách dưới đây là hai cực của một dải liên tục chứ không phải hai lựa chọn tách bạch. Điểm quan trọng: mọi bản dịch đều là chuỗi hàng trăm quyết định nhỏ, và người dịch có thể nghiêng về cực này ở câu này và cực kia ở câu khác.
Vì sao không có cách nào đúng tuyệt đối
Lựa chọn phụ thuộc vào việc bản dịch phục vụ mục đích gì. Với một hợp đồng, việc giữ chính xác từng điều khoản quan trọng hơn nhiều so với sự trôi chảy — người đọc chấp nhận câu hơi cứng nếu đổi lại là độ chính xác. Với một tác phẩm văn học, nếu bản dịch bám sát từng chữ mà mất đi hiệu quả nghệ thuật thì nó đã thất bại ở chính điều quan trọng nhất. Với tài liệu tiếp thị, một bản dịch sát thường hoàn toàn không hiệu quả vì cách thuyết phục khác nhau giữa các thị trường. Vì vậy câu hỏi đúng không phải cách nào tốt hơn mà là bản dịch này phục vụ ai và để làm gì.
Chọn theo loại văn bản
Bốn loại dưới đây thường nghiêng về những cực khác nhau. Loại thứ tư đáng chú ý vì nó thường không được gọi là dịch nữa: khi mục tiêu là hiệu quả với thị trường đích, người ta thường viết lại thay vì dịch.
Sai lầm thường gặp
- Áp dụng một cách tiếp cận duy nhất cho mọi loại văn bản.
- Đánh giá một bản dịch văn học bằng mức độ bám sát từng chữ.
- Dịch sát tài liệu tiếp thị, tạo ra nội dung không thuyết phục với thị trường đích.
Câu hỏi thường gặp
Bản dịch tốt là bản dịch thế nào?
Là bản dịch phục vụ đúng mục đích của nó. Một bản dịch hợp đồng tốt và một bản dịch thơ tốt được đánh giá bằng những tiêu chí gần như trái ngược nhau.
Người học có nên dịch để luyện không?
Việc dịch buộc bạn chú ý tới cấu trúc nên có ích cho quá trình học. Nhưng đừng để nó thành cách bạn tạo câu khi nói, vì khi đó bạn sẽ dịch trong đầu và không bao giờ đạt tốc độ hội thoại.
Dịch máy nghiêng về cực nào?
Kết quả thay đổi nhanh theo công nghệ nên khó nói chung. Điều ổn định hơn là dịch máy vẫn yếu ở những chỗ đòi hỏi hiểu bối cảnh và sắc thái, tức là phần cần dịch thoát nhất.
Có thuật ngữ chuyên môn nào khác về chủ đề này không?
Lý thuyết dịch có nhiều khái niệm chi tiết hơn hai cực này, và các trường phái dùng thuật ngữ khác nhau. Nếu bạn theo nghề thì nên đọc tài liệu chuyên ngành.